Χτισμένες σε υψόμετρο 430 μ., οι Βρύσσες είναι να από τα πιο χαρακτηριστικά και παλιά χωριά του Μεραμβέλλου. Ο οικισμός αναπτύσσεται αμφιθεατρικά μέσα στην καταπράσινη πλαγιά της Καβαλαράς, ενώ μπροστά του απλώνεται η κοιλάδα του Μεραμβέλλου με θέα τη Νεάπολη και τους πολλούς οικισμούς του Πάνω Μεραμβέλλου. Ανατολικά και δυτικά είναι ορατή η θάλασσα του Αγίου Νικολάου και της Μιλάτου αντίστοιχα, ενώ οι κορυφογραμμές του ορεινού όγκου Αναύλοχου και Τιμίου Σταυρού οριοθετούν τις οπτικές φυγές προς το βορρά.
Η ιστορία του οικισμού ξεκινά από τον αρχαίο οικισμό στο λόφο του Προφήτη Ηλία και χαρακτηρίζεται από την συνεχή κατοίκηση από τα αρχαία χρόνια (ευρήματα φιλοξενούνται στα αρχαιολογικά μουσεία Ηρακλείου και Αγίου Νικολάου), ενώ κατατάσσεται ως ένα από τα πιο παλιά χωριά της επαρχίας. Στην σημερινή του μορφή η παλαιότερη γραπτή αναφορά είναι το έτος 1434 (κατάστιχο Νοτάριου Πέτρου Πατσιδίωτη).

Αρχικά ο οικισμός οριοθετείται στη θέση «Δράσι», όπου έχουν βρεθεί αξιόλογα αρχαιολογικά ευρήματα της Υστερομινωικής εποχής (1375-1100 π.χ.). Απέχει από τον Άγιο Νικόλαο 17 χλμ, τη Νεάπολη 4 χλμ. και βρίσκεται πάνω στο επαρχιακό δίκτυο που συνδέει τη Νεάπολη με το οροπέδιο Λασιθίου.
Ο οικισμός χαρακτηρίζεται από το καταπράσινο φυσικό του περιβάλλον και από μια αρχιτεκτονική άρρηκτα δεμένης με το φυσικό τοπίο όσον αφορά τα υλικά, τις μορφές και τις τυπολογίες. Χαρακτηρίζεται, δε, από μια σπάνια γεωμορφολογική συγκρότηση διαθέτοντας σημεία ιδιαίτερης αξίας όπως το καταπληκτικό εκκλησάκι του προφήτη Ηλία, έναν κατάλευκο ταπεινό θεματοφύλακα της σπουδαίας ιστορίας του τόπου μας, πάνω στο γλυπτικό βράχο μοναδικής φυσικής αξίας.
Ο οικισμός διαθέτει έναν αξιόλογο παραδοσιακό οικιστικό πυρήνα με εξαιρετικής αξίας λαϊκή αρχιτεκτονική. Η εξέλιξη τις αρχιτεκτονικής τυπολογίας των κτισμάτων του περνά από τη μονόχωρη δωματοσκεπαστή κατοικία, στο καμαρόσπιτο και στη συνέχεια σε περισσότερο εξελιγμένες μορφές όπως τα Καρπαθιώτικα σπίτια. Τα τελευταία αποτελούν κατασκευάσματα Καρπαθιωτών μαστόρων, οι οποίοι φέρεται να εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μας στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Ειδικότερα, τις Βρύσσες διάλεξαν ως καταφύγιο και για δουλειά οι φημισμένοι για την μαστορική τους στην πέτρα τεχνίτες (το αποδεικνύουν άλλωστε και η αρτιότητα των κατασκευών τους) από την Κάρπαθο φτάνοντας περί το 1800-1850 και κατασκεύασαν αρκετά και σημαντικά έργα όπως κατοικίες, εκκλησίες, δημόσιες κρήνες και στέρνες αφήνοντας εξαιρετικά δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής.
Οι δρόμοι είναι στενοί, παράλληλοι και σχεδόν κάθετοι στις υψομετρικές καμπύλες και συνθέτουν ένα πυκνό δίκτυο, δημιουργώντας μεταξύ τους οικοδομικά τετράγωνα και σε ορισμένες περιπτώσεις αδιέξοδα στενά σοκάκια που χρησιμοποιούνται και σαν αυλές. Σκάλες, εξωτερικές κληματαριές, αναρριχόμενα φυτά, καμινάδες, τοίχοι αντιστήριξης κλπ. δημιουργούν μια ποικιλία εικόνων που εντάσσονται στο φυσικό περιβάλλον, συνθέτοντας ένα εντυπωσιακό σύνολο.

Σημαντικά σημεία εντός του οικισμού είναι η πλατεία της «Πέρα Βρύσης», με τη χαρακτηριστική κρήνη κατασκευασμένη το έτος 1887. Η κρήνη είναι ουσιαστικά η πρόσοψη θολωτής πέτρινης δεξαμενής ενσωματωμένης στο βράχο από τον οποίο πηγάζει και το τρεχούμενο νερό. Είναι περίτεχνη με λαξευμένα πελέκια και λιθόγλυπτη επιγραφή.
Πάνω από την πλατεία δεσπόζει ο καθεδρικός ναός του οικισμού. Πρόκειται για έναν δίκλιτο, καμαροσκέπαστο ναό αφιερωμένο στην Μεταμόρφωση του Σωτήρα και στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, που εορτάζει στις έξι Αυγούστου («Αφέντης Χριστός»), ημέρα που τιμάται και η επέτειος της ιστορικής Μάχης των Βρυσσών, κατά την οποία οι Κρήτες οπλαρχηγοί της Επαρχίας Μεραμβέλλου κατατρόπωσαν τον Τούρκο κατακτητή. Σήμερα, στον προαύλιο χώρο του ναού, υπάρχει ηρώο πεσόντων για τη Μάχη των Βρυσσών.

Στο εσωτερικό του ναού ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν το ξύλινο τέμπλο, δείγμα εξαιρετικής ξυλογλυπτικής τέχνης του Μακράκη Ιωάννη, με παραστάσεις από τη Σταύρωση, την Ανάσταση και την ελισσόμενη άμπελο καθώς και οι παλιές εικόνες του 15ου και 16ου αιώνα, χαρακτηριστικής τεχνοτροπίας της λεγόμενης Κρητικής Σχολής, η οποία άνθησε στην Κρήτη και από τη οποία προήρθαν παγκοσμίου φήμης ζωγράφοι, όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος («Ελ Γκρέκο»), ο Θεοφάνης ο Κρής, ο Μιχαήλ Δαμασκηνός κά. Ξεχωριστής αναφοράς χρίζουν οι εντυπωσιακές καμάρες και αψίδες που στηρίζονται σε λαξευμένο βράχο στο κέντρο του ναού, χαρακτηριστικό δείγμα των Καρπαθιωτών μαστόρων, καθώς και η λίθινη, ανάγλυφη κτητορική επιγραφή στη δυτική είσοδο. Άλλα αξιόλογα σημεία εντός του οικισμού είναι οι παλιές εκκλησίες του Αγίου Νικολάου και Τιμίου Σταυρού και το πνευματικό κέντρο της ενορίας.

Στην ανατολική άκρη του χωριού η οποία παράλληλα είναι και η ανατολική απόληξη της οροσειράς της Σελένας βρίσκεται ο λόφος του Προφήτη Ηλία. Ανάμεσα στα ανεμοδαρμένα βράχια και δέντρα δεσπόζει το ομώνυμο κατάλευκο εξωκλήσι, σεβαστό προσκύνημα του καλοκαιριού, ο μόνιμος βιγλάτορας όλης της περιοχής με τον χαρακτηριστικό πρίνο στον περίβολο. Στην κορυφή του λόφου καταλήγει ελικοειδές λιθόστρωτο μονοπάτι που τον ενώνει με το χωριό. Η θέα μοναδική, αφού ο επισκέπτης μπορεί να αντικρύσει από την θάλασσα της Mιλάτου και τον Αναύλοχο έως τα Σητειακά βουνά και τα βουνά του οροπεδίου Λασιθίου. Ο λόφος λόγω της θέσης του έχει πλούσια ιστορία με δραστηριότητες από τους μινωικούς χρόνους (Μινωική φρυκτωρία)

Start typing and press Enter to search